Teyler Winterlezing, 28 januari 2018, 13 uur, Teylers Museum, Haarlem: Stemmen uit broos lompenpapier. Queeste in een druksel van H.N. Werkman

    

 

Onlangs raakte ik gefascineerd door twee bladen oud lompenpapier die ik in handen kreeg.

De bladen, geproduceerd in de Zaanse papiermolens van Van Gelder, maakten in de negentiende eeuw deel uit van een kasboek dat gebruikt werd door de pater-econoom van klein-seminarie Beekvliet. Niet alleen hield hij er de uitgaven voor de keuken in bij, maar ook schreef hij in de marge de namen van de nieuwe leerlingen. In de tweede wereldoorlog, toen de nazi's Beekvliet gebruikten als gijzelaarskamp voor een Nederlandse elite, vonden twee van die gijzelaars, Simon Vestdijk en August Henkels, het oude kasboek op de zolder van Beekvliet. August Henkels zond een aantal bladen eruit naar de Groningse drukker H.N. Werkman, met de opdracht er twee bijgevoegde sonnetten -- van Vestdijk en van hemzelf -- op te drukken, met een illustratie. Er zijn 50 exemplaren van gedrukt, die, ter bemoediging in de zware oorlogsjaren, werden gezonden aan abonnees van 'de blauwe schuit' (zoals het collectief heette dat Werkman dit soort opdrachten gaf). Eén van die exemplaren kreeg ik in handen.

Ik raakte gefascineerd door de bladen en verloor mij in een queeste naar de stemmen die uit het oude papier oprijzen. Stemmen van negentiende eeuwse leerlingen van een kleinseminarie wier namen op de bladen worden genoemd, maar ook de stemmen van Simon Vestdijk en August Henkels van wie gedichten op de bladen zijn afgedrukt, en natuurlijk de stem van Werkman zelf. Stemmen die vertellen van geleerdheid en missie, maar ook van kindermisbruik, oorlog en antisemitisme, en die de eigenaar van het blad voortdurend de vraag stellen waar hij zelf staat. In mijn lezing zal ik jullie meenemen op mijn tocht in dit druksel van Werkman.